Zamanın Tozu - Theo Angelopoulos Popüler

Ulis'in Bakışı"nda, bir zamanlar sosyalizmin parlak geleceğini işaret eden parmakları, artık boşluğu gösterecek şekilde sırt üstü yatırıldığı mavna üzerinde süzülürek yol adığı ırmağın kenarına dizilmiş insanlarca ıstavrozlar çıkarılarak büyük bir saygıyla, adeta son yolculuğuna uğurlanan parça parça Lenin heykeli, "Kitera'ya Yolculuk"da da eskiden sahip olduğu, geleceğe yönelik bütün hayalleri yıkılmış komunist Spiro ve ona olan aşkı, uzak kaldığı 30 yıla rağmen hiç sönmemiş sadık eşinin, puslu bir deniz ortasında küçük bir duba üzerinde yavaş yavaş sürüklenip hiçliğe karışmaları ile sembolize edilen "kollektif bir rüya"dan beslenmiş bir dönemin kapanıyor oluşu izleğinin, "Zamanın Tozu"nda da işlenen ana tema olduğunu görüyoruz; "bir kollektif rüya" bitmiştir; artık "meleğin üçüncü bir kanat"a duyduğu özlemle sembolize edilen bir "yeni"sinin arayışı başlamıştır.

Filmin ana temasının bu olduğunu sanırım rahatlıkla söyleyebiliriz. Ancak, bildiğimiz ve artık bayatlamış "ne kapitalizm, ne sosyalizm; insanlığın bir üçüncü alternatife ihtiyacı var" post-modern tezinin estetize edilmiş bir yeniden sunumu mu, yoksa -fazla malın göz çıkaracağı ender durumların ideal bir örneklemesi olarak "üç kanatlı bir meleğin" uçamayacağını gözönüne alırsak- aksamakta olanın koparılıp atıldıktan sonra yerine monte edilecek stepne bir kanat mı sözkonusu çok fazla emin olamıyoruz. Ama ben ikinci olasılığa teşneyim daha çok; eğer yanlış yorumlamıyorsam filmde bu yönde çalışan göstergeler var. Bir kere ustanın, post-modern bireyci liboşların ilk seçeneği öne çıkarma yönündeki heveslerini kursaklarında bırakacak bir röportajı var, film üzerine turnusol.biz'deki Ekin Can Göksoy imzalı analizden aktarıyorum;

“Bu çağda insanlar daha da kırılgan. Avrupa toplumu hasta. Avrupa diyorum çünkü en iyi tanıdığım toplum o. Çünkü hiçbir politik angajmanları yok, her alanda bir histeriye kapılınmış durumda. Sanatta özellikle. Gündelik hayat bile böyle. Haz yok! Ben gençken evde hep dans edilirdi, gezmeye giderdik, Alman işgali sırasında bile! Şimdi bir stres, bir melankoli... Sorun bu işte. Peki ne yapmalı? Ben iyimser denebilecek bir film yapmaya çalıştım. Denedim en azından. Çünkü film 21’inci yüzyılın ilk günü sona eriyor. Belki 21’inci yüzyıl daha iyi olur, belki her şey değişir dedim. Tabii yeni bir çağ başlasa bile ardında tarih var, bütün düşkırıklıklarına rağmen başka türlü bir yarında bu melankoliyi üstümüzden atabiliriz”

"Duvarın Yıkılmasıyla" tarihin sonunu ilan edenlerin, komunizmin "çökmesi" sayesinde sonunda gerçekleştirdikleri ütopyalarının "hasta bir toplumdan" başka bir sonuç vermediği ortaya çıkmıştır. Ustaya inanmıyorsak, dönüp kendi patetik hayatlarımıza bakalım; hangimiz üstadın dile getirdiği durumu iliklerimize kadar yaşamıyoruz? Yukarıdaki röportajda bence asıl dikkat edilmesi gereken saptama şu; "Ben gençken evde hep dans edilirdi, gezmeye giderdik, Alman işgali sırasında bile! Şimdi bir stres, bir melankoli". Bu dikkat edilmesi gereken saptamada da fazladan ikinci bir dikkat gösterilmesi gereken nokta da şu; "Alman işgali sırasında bile!"

Ustanın sinemasını tanıyanlar çok iyi bilir; kendisi hiçbir filminde hiç de tospembe bir çevre sunmaz bize. Bütün kahramanları ve yaşadıkları trajiktir. Ama bu trajedinin ortasında bile dans edilir, insanların hayatları birbirine dokunur. Adeta gözümüze sokulan bütün çilelere rağmen, filmlerini seyrederken ekranı delip kendimizinkinden kaçarak filmin gerçekliğine dahil olmak isteriz. Onun filmlerinin bizlere bu kadar sıcak gelmesinin nedeni de, arkaplanda devam eden bütün trajediye rağmen sergilen bu toplumsal varoluş değil midir? Sürüp giden savaşın ortasında ordan oraya seyahet eden kumpanyanın oyuncuları, kayıp üç bobin filmin "kayıp bakışını" ortaya çıkarmaya yönelik ortak ilgileri yüzünden ortalığı kan götüren bir ortamda yakınlaşan iki sinemacı, Arnavut bir sokak çocuğu ile ölmek üzere olan bir şair vs.vs. arasındaki yakınlaşmalar, hep eksikliğini hissettiğimiz o toplumsal varoluşu hatırlatmaz mı bizlere, o yüzden belki de farkında olmadan kendimizi onun sanatını sevmek zorunda hissetmez miyiz?

Eskinin yaşlı Eleni'si başından geçen onca büyük acıya -iki oğlu iç savaşta öldürülmüş, binbir zorlukla ülkesindeki faşizmden Sovyetere kaçarak kurtulmuş ama orda da Sibirya'ya sürgüne gönderilmiş, büyük aşkından nerdeyse bir ömür uzak düşmüş olmasına- rağmen yaşama küsmemiştir. Ama bütün bilinci kapitalizmin gerçekleşmiş "ütopyasında" oluşmuş, büyük bir refah içinde yaşayan, yeninin küçük Eleni'si henüz ergenliğe bile ulaşmamışken hayata sırtını dönmüştür. Eskinin aşıkları Eleni ve Spiro boğuştukları onca soruna karşın aşklarını koruyabilmişken, zamanları çok kısıtlı ve polisten köşe bucak kaçıyorken, şehrin ortasında, açık kapılarından Kazakistan bozkırının karakışının dondurucu ayazının sızdığı bir troleybüs içinde birleşmeyi ve oğulları yönetmen A'nın yumurtasını döllemeyi başarbilmişlerken , post-modern zamanların çifti yönetmen A. ve karısı Helga, başlarından trajik hiçbirşey geçmemiş olmasına rağmen evliliklerini sürdürememişlerdir; "aşıklar" arasında paylaşılan birşey kalmamıştır, sıcacık bir odanın içinde, bırakalım birleşmeyi, öpüşmeyi bile beceremezler.. Yeni zamanların insanları, bütün refahlarına, ellerinin altındaki bütün olanaklara rağmen tutunacak bir daldan yoksundurlar, bahşedilmiş hayatları ile ne yapacaklarını bilemezler; küçük Eleni'nin odası son derece eklektik bir beğeniyi yansıtan posterlerle doludur. Bob Dylan, Bob Marley, Frank Zappa gibi protest müziğin ikonlarının ve Che Guevara'nın posterlerinin hemen yanında "Kuzuların Sessizliği"nin, kapitalist varoluş içinde yıkıma uğrayan Rock'çı tipinin ideal örneği Kurt Cobain'kiler yer alır. Tutunacak birşeyler arayıp bulamayan, boşlukta salınan bir zihnin yansıması gibidir küçük Eleni'nin odası.

Filmin ana karakteri, işte bu odanın balkonunda bir sigara yakar. Arkaplanda gözümüze sokulurcasına çerçeveye oturtulmuş bir kontrast vardır, eskinin büyük inceliğini yansıtan zarif bir katedralın hemen yanında, dümdüz bir kalas gibi dikili, yenin hödüklüğünü yansıtan, gözlere zarar iğrenç bir gökdelen yükselmektedir. Bu manzaranın önünde ağzından şu laflar dökülür; "Islak sokaklardan yükselen gürültü ve sesler; kaybolmuş bir melodinin yankıları".

Peki filmin afişi yapıldığına göre, dikkatimizi özellikle yöneltmemiz istendiği anlaşılan sahne ne anlatır? Onlarca TV seti, (bilgisayar?) kırılıp büyük bir salonun zeminine rastgele fırlatılmıştır. Salonun orta yerinde ise üçüncü kanata uzanmaya çalışan melek. Meleği anladık da kırık Televizyonlar neyi simgeler, yeni zamanların insanlarının yegane dostunu, olası tek iletişim biçimini değilse?

Son bir ipucunu da yeni yüzyılın, hatta yeni binyılın ilk gününde geçen kapanış sahnesinde alırız; yaşlı Eleni ölüm döşeğindedir, Spiro "Kalk Eleni, elini uzat bana der". Bir el uzanır da, yaşlı olanın değil küçük Eleni'ninkidir o. Durum karanlık da olsa yine de bir umut vardır; geçmişin imgesi dede Spiro, geleceğin imgesi torun Eleni ile genç aşıklar gibi ele ele vererek "ileriye doğru", kasvetli karlı havada koşarlar; arkalarında neyi bırakmaktadırlar?. Brandenburg Kapısını; hani şu etrafındaki duvarın görkemli törenlerle yıkıldığı, altında tarihin sonun ilan edildiği, birleşik Avrupa'nın Zaferini simgeleyen "özgürlüğün" simgesi Brandenburg kapısını. Brandenburg kapısı geride bırakılırken, küçük Eleni birşeyi yanında götürmektedir ama; Sahip olduğu bütün hayalleri yıkılan, onların yerine koyduğu Eleni'yi de kaybetmesi üzerine artık bu dünyada hiçbir yeri kalmayan, "tarih tarafından bir kenara itilen" yaşlı yahudi komunist Jacob'un gömüldüğü nehrin suları, önce kendisi de ölmek üzere olan büyük aşkı yaşlı Eleni'nin, daha sonra da yeni bir yolculuğa başlamak için dedesine uzatılmışken küçük Eleni'nin parmaklarından damlamaktadır. Jacob'un hayal ettiği dünya paramparça olsa da hatırası artık torun Eleni'ye aktarılmıştır.

Ya sonuçta İmgesel bir anlatım, mantıksal bir tutarlılığı olması gerekmiyor.

Ustanın bu son filmi, üçlemin ilki muhteşem "Ağlayan Çayır"la muhteşem bir tezat teşkil edecek düzeyde kötü bir film. Umarım daha kötüsünü görmeyiz de kariyeri en kötü filmi bu olarak sonlanır..

Onun karakteristiği olan uzun plan-sekansları, sakin kamera hareketlerini, son derece estetik uzak plan çekimlerini göremiyoruz. Çok daha önemli bir fark daha var, bir ilk; film ustada görmeye alıştığımız, toplumsal etkileşimin yoğun olduğu puslu kırsal ortamlarda geçmiyor; yeni zamanların itici metropollerinde geçiyor. Kimbilir belki bu "tuhaf" "yenilik" de örtük, film gerçekliğinin ötesinde subliminal bir mesaj iletiyordur,;

"Benim filmlerimi, bütün acılarına rağmen, toplumsal ilişkilerin hala devam ettiği kırsal alanların pastoral yaşam çevresi sayesinde, yitik güzel bir geçmişle ilişkilenmenizi sağladığı için seviyordunuz. Benim filmlerimi sevmeniz, kendi geçmişinize duyduğunuz nostaljiden kaynaklanıyordu biraz da. Geçmişin o pastoral çevresini değil, içine tıkıştırıldığınız mevcut yaşam alanlarınızı yansıttığım zaman bakın böyle tiksineceksiniz işte."

Başkasını bilmem ama ben tam da böyle hissettim, ustanın önceki filmlerinde görmeye alıştığım, puslu, pastoral çevreyi aradım.
Eski filmlerinde, insanlar geleceğe nasıl şekil vermek gerektiği, yani idealleri arasındaki farklardan dolayı çatışırlardı; bu filmde ise görebildiğimiz yegane "toplumsal çatışma", motosiklet çeteleri arasında olanı.Önceki filmlerde kurbanlar bir yerlere ulaşmaya, ya da birşeylerden kaçmaya çalışan, peşinde koştukları düşleri yüzünden trajediler yaşayan ve arlarında şöyle ya da böyle bir ortaklık olan yoldaşlardı; burada ise salt çıplak varoluşu sürdürmekten başka, mesala bir yere gitmek gibi bir dertleri, peşinde koştukları bir düşleri olmayan, sistemin posası olarak çıkarılıp, metruk bir binaya atılmış evsizler var. Yani kısacası karşımızda olan, artık ustanın değil çok daha fazla bizim yaşam çevremizdir; anlatılan artık bizim "öykü"müz, daha doğrusu öyküsüzlüğümüz, varoluşlarımızın orta yerine çöreklenmiş olan, yüzeysel heveslerle örtmeye çalıştığımız koca boşluk biraz da. Filmi itici kılan belki biraz da bu oldu benim için; kendi çevremin tavşan boku tadında gerçekliğini değil, "o mücadele dolu eski güzel günleri" görmek isterdim bu filmde de.

Oyunculuklara gelirsek; Bruno Ganz'ın enfes performansı filmdeki oyunculuk seviyesini yukarıya çekmeye yetmemiş. Defoe, tıpkı Ulis'in Bakışındaki Keitel gibi çok eğreti, yapmacık bir oyunculuk sergilemiş.Büyük Usta umarım bu Holywood starları hevesinden sonraki filmlerinde vazgeçer.

Yakın bir zamana dek, avrupanın geç dönem sanat filmlerinin gedikli kadın oyuncusu Juliet Binochet idi. Ondan bu Bayrağı Irene Jacob almış görünüyor. Ama ısınamadım ben bir türlü bu kadına, Ağlayan Çayır'daki Eleni ile devam etseymiş keşke.