Kimlerle Nerede Tepişilebilir? Popüler

Bir ülkede, diyelim günümüz Türkiye’sinde, farklı yerlerde duran Marksistler arasında anlamlı ve tarafları ileriye taşıyıcı tartışma mümkün müdür?

Mümkündür!

Mümkündür, çünkü Marksist çerçevede ve Marksist kavramlarla tartışılabilecek öyle başlıklar vardır ki, bu başlıklarda kişilerin özel siyasal konumlarının, ideolojik duyarlılıklarının ve ülkeye ilişkin perspektiflerinin özel bir etkisi olmayacaktır. Bu nedenle, siyaseten apayrı yerlerde duran Marksistler bile bu başlıkları aralarında tartışabilirler, hatta ortak bir noktada buluşabilirler.

Örneğin, Avrupa’da Ortaçağ feodalizminden kapitalizme geçiş sürecinin başat ve ikincil dinamikleri, geçiş sürecinde asıl itici gücü hangi olgunun temsil ettiği, böyle bir başlıktır. Asude ortamlarda güzel güzel tartışılabilir. O kadar ki, böyle bir tartışmada örneğin Halil Berktay’ın söyleyecekleri bile değerli olabilir.

Tamam, gerekirse tepişelim; yeter ki, tepiştiğimiz yer “demokratlığın sığ suları” olmasın.{/shadowboxwtw2}

Yalnızca Berktay değil. Belki şimdi içeriğini unutmuştur, ama 1844 Elyazmalarının Türkçe çevirilerinden birini Murat Belge yapmıştır. Bu yapıtın Marx’ın düşüncesindeki yerini, çevirmeni Belge’yle tartışmak pekâlâ mümkündür (veya öyle olabilirdi).

Bir başka örnek: Türkiye’deki Marksistler oturup kapitalizmin dönemsel krizlerine yol açan başat etmenleri aralarında tartışabilirler: Özellikle ve en başta “azalan kâr oranları” mı, yoksa bununla birlikte farklı ve çok sayıda etmenin oluşturduğu daha karmaşık bir toplam mı? Böyle bir başlık, Marksistler arasında sükûnetle ve suhuletle tartışılabilir. O kadar ki, gündeme böyle bir tartışma düştüğünde, örneğin Sungur Savran’ın dedikleri de mutlaka değer taşıyacaktır. Dahası,  icabında Ahmet İnsel’in söylediklerine bile kulak verilebilir.

***

Bir ülkede, diyelim günümüz Türkiye’sinde, farklı yerlerde duran Marksistler arasında anlamlı ve tarafları ileriye taşıyıcı tartışma mümkün müdür?

Mümkün değildir!

Eğer tartışma başlıkları Türkiye’nin bugün geldiği noktaya, yaşanan tıkanıklıklara, sınıfların ve siyasal güçlerin mevzilenişlerine, sosyalist çıkış imkânlarına ilişkinse, özetle gündemde siyaset ve ideoloji varsa, mümkün değildir.

{shadowboxwtw2 width=300px,float=left,textpadding=10px,bold=yes,italic=yes,shadowcolor=#000000,textcolor=black,align=right,sbmargin= 2px 4px,sbbackgrndcol=#fff,sbbordercolor=1px solid #555,shadowbotomwidth=-5px,shadowrightwidth=-5px,shadowbordercolor=1px solid #ddd,echo=no} Bir kere, tartışmaya katılan bir kesim, Marksizm’in düzen kurumlarına ilişkin dar ontolojik (varlıksal) tanım ve tespitlerini doğrudan doğruya somut siyasal durum analizine taşıyacaktır ve orada öyle bırakacaktır.

(...)

bir burjuva toplumundaki devlete, onun kurumlarına ve aygıtlarına ilişkin çok doğru, kitaba çok uygun tanımlar yapılabilir. Gelgelelim, siyasal analizlerde bu tanımların ötesinde, kurumların içinde bulundukları güncel süreçlere, bu süreçlerin getirdiği dinamiklere/çelişkilere de bakmak gerekecektir. Tartışmadaki bir kesim, işte bunu yapamayacak, döne döne bina okuyacaktır. Böyle bir tartışmanın ise kimseye hayrı olmayacaktır. {/shadowboxwtw2}

En başta iki nedenle mümkün değildir.

Bir kere, tartışmaya katılan bir kesim, Marksizm’in düzen kurumlarına ilişkin dar ontolojik (varlıksal) tanım ve tespitlerini doğrudan doğruya somut siyasal durum analizine taşıyacaktır ve orada öyle bırakacaktır. Bir örnekle şöyle de anlatılabilir: “Araba”nın belirli bir varlığı ve tanımı varsa, o araba ister yavaş ister hızlı yol alsın, lastikleri ister sağlam ister kabak olsun, ister selametle gitsin ister kaza yapsın hep “araba” sayılacaktır. Az önceki değişkenlikler kuşkusuz arabayı araba olmaktan çıkarmaz; ama salt bu ontolojiyle “arabaya ilişkin” süreç ve somut durum çözümlemesi yapamayız. “Onun arabası var” demekle yetiniriz, o kadar.

Bunun gibi, bir burjuva toplumundaki devlete, onun kurumlarına ve aygıtlarına ilişkin çok doğru, kitaba çok uygun tanımlar yapılabilir. Gelgelelim, siyasal analizlerde bu tanımların ötesinde, kurumların içinde bulundukları güncel süreçlere, bu süreçlerin getirdiği dinamiklere/çelişkilere de bakmak gerekecektir. Tartışmadaki bir kesim, işte bunu yapamayacak, döne döne bina okuyacaktır. Böyle bir tartışmanın ise kimseye hayrı olmayacaktır.

İkincisi, sahip olunan siyasal perspektif, hepsi Marksist olsalar bile tartışmanın taraflarını sonuçta bir sağırlar diyaloguna sürükleyecek ölçüde önem ve belirleyicilik taşıyabilir. Örneğin, “Türkiye’de sosyalist devrim” diyen bir kesimle, “bu iş olursa ancak dünya ölçeğinde olur” diyen bir başkasının veya “tam demokratikleşmeden olmaz” diyen ötekinin veya “ama önce Kürt sorunu çözüme bağlanmalı” düşüncesinde olan berikinin anlamlı bir tartışma içinde yer alması mümkün değildir. İki taraflı tartışmaları geçtik, içinde az önce örneklenen kesimlerinin hepsinin, üstelik daha başkalarının da yer aldığı bir tartışma ise, taraflarına kabir azabı çektirecektir.

Kabir mimarisinde “çatı” da olabilir.

Açık konuşmak gerekirse, demokratlık, daha doğrusu insanın kendisini en başta ve sadece demokrat olarak tanımlaması, günümüz Türkiye’sinde anlamlı ve derinlikli her tür tartışmayı abese iten, deyim yerindeyse piç eden bir etmen haline gelmiştir. Gerçi demokrasi ve demokratlık adına çok gürültü koparılmaktadır, ama bu gürültü kimseyi baştan çıkarmamalıdır. Çünkü Şolohov’un dediği gibi:

“Yalnızca sığ ırmaklar gürültülü akar.”

Dolayısıyla, örneğin “yurtseverliği”, örneğin “Cumhuriyet’in kazanımlarını sahiplenme” temasını, dar ontolojiye hapsolanlarla ve perspektifleri çok farklı yerlere yönelenlerle tartışmanın fazla bir anlamı ve getirisi olmayacaktır.

***

Nuray Mert’in “demokratlığın sığ sularında tepişme” tanısını birkaç gün önce soL aracılığıyla duydum (G.M. “Nuray Mert’e”, soL, 17 Temmuz 2008).

Evet, ne yazık ki başımızda bir de bu var!

Açık konuşmak gerekirse, demokratlık, daha doğrusu insanın kendisini en başta ve sadece demokrat olarak tanımlaması, günümüz Türkiye’sinde anlamlı ve derinlikli her tür tartışmayı abese iten, deyim yerindeyse piç eden bir etmen haline gelmiştir. Gerçi demokrasi ve demokratlık adına çok gürültü koparılmaktadır, ama bu gürültü kimseyi baştan çıkarmamalıdır. Çünkü Şolohov’un dediği gibi:

“Yalnızca sığ ırmaklar gürültülü akar.”

Hepsini geçtik, iş zaman zaman “dramatik” boyutlar da kazanabilmektedir. İşin bu yanını veciz biçimde ortaya koyan bir örnekle bitireyim.

16 Temmuz Çarşamba günkü Cumhuriyet’te Deniz Kavukçuoğlu  Halil Berktay’ı eleştiren bir yazı yazdı. Halil Berktay bir gazetedeki yazısında Marx’ta “başlı başına bir demokrasi projesi olmadığını” söylemiş. Kavukçuoğlu da Bektay’ın bu görüşünü eleştirmiş, çeşitli kanıtlarla Berktay’ı çürütmeye çalışmış.

Peki, işin dramatik yanı neresi?

Yazdıklarına genel olarak bakılırsa, bugün Kavukçuoğlu Berktay’dan fersah fersah ilerde, solda, sosyalizm saflarında durmaktadır.  Gelgelelim, “Marx ve demokrasi” tartışmasında daha haklı yerde duran Berktay’dır! Gerçekten de, bir bütün olarak alındığında Marx’ta özel bir “demokrasi paradigması” olmadığı açıktır. 19. yüzyıl ortası Avrupa ülkelerinde cereyan eden birtakım siyasal süreçlerden hareketle yapılan “demokrasi” vurgularına (Engels) bu genel doğruyu geçersizleştirecek bir anlam yüklenmesi de doğru olmayacaktır.

Şimdi gelin de işin içinden çıkın: Bir yanda Kavukçuoğlu, öbür yanda Berktay? Böyle bir tartışmada “üçüncü taraf” olarak siz yer alsaydınız ne yapardınız?

Kıssadan hisse: Tamam, gerekirse tepişelim; yeter ki, tepiştiğimiz yer “demokratlığın sığ suları” olmasın.