Gülün Adı Popüler

Zizek'in söylediklerini okumadan önce bu romandan keyif almamak çok zordu. Sonuçta sürükleyici bir kurgu etrafında dönen iyi bir dedektif/gizem romanı.

Ancak Zizek'in analizinde gösterdiği gibi çok sinsi bir tezi var. Zizek'in ele aldığı konu sadece bu romanla sınırlı kalmıyor; başka pekçok kitabında başka örneklerle de açıklıyor.

Zizek'in Temel iddiası postmodern çağımızdan ideolojilerin klasik zamanlarda olduğu gibi -Marx'ın zamanında olduğu gibi- bir yanlış bilinç, şeylerin gerçek durumunu göremeyen bir naif bilinç olarak kurulmuyor. İdeoloji şeylerin gerçek durumu gayet iyi bilinmesine rağmen, yine de sinik bir mesafe alışla kabul edilmesiyle kuruluyor. Burda Zizek bahsetmemiş ama sözkonusu kabul edişte şu ya da bu fantazi yapılanması da devreye giriyor. Yani şeylerin gerçek durumlarını gayet de iyi bilmeme rağmen onları bir fantazi kurgusuna dahil ederek kabul edilebilir hale getiririm. Örneğin kapitalizmde yolsuzlukların çok yaygın olduğunun gayet de iyi farkındayızdır; oy verdiği politikacının vatan millet için çalışacağını pek az iflah olmaz naif kabul eder; koltuğa kim gelirse kendi çıkarları için birşeyler yapacaktır nasıl olsa,hiç olmazsa biraz da iş yapacak olanlar gelsin deriz. Ya da kapitalizmin bütün kötülüklerinin farkındayızdır ama onu aşmak için koşulların olgunlaşmadığını falan düşünürüz.

Yani Eco'nun "Gülün Adı"nda vermeye çalıştığı ahlaki ders, günümüzün ideolojik yapılanmasında zaten içerilmiştir. İdeoloji tam da budur. Eco'nun mesajının nasıl çok yaygın bir şekilde kabul gördüğünü yeni zamanların popüler bir köşe yazarı figüründe de bulabiliriz; olayları öyle çok ciddiye almayan, alaycı, "ironik mesafeyi koruyan" yazarlar

(Marx'ın meta fetişizmini açıkladığı bir pasajını aktardıktan sonra- HayleEt).

Gelin Umberto Eco'nun Gülün Adı romanından yo­la çıkalım, zira bu kitapta yanlış bir şeyler var. Bu eleştiri kitabın yal­nızca, -spagetti Westernler model alınarak- spagetti yapısa1cılık adı verilebilecek olan ideolojisi için geçerli değil: Yapısalcı ve post-yapısa1cı fikirlerin bir tür basitleştirilmiş, kitle kültürüne uygun uyarlama­sı (nihai gerçeklik yoktur, hepimiz başka göstergelere göndermede bulunan göstergelerin oluşturduğu bir dünyada yaşarız ... ) söz konusu­dur bu ideolojide. Bu kitapta canımızı sıkması gereken şey temelde yatan tezidir: Totalitarizmin kaynağı, resmi dünyaya dogmatik bağlı­lıktır: Gülmenin, ironik mesafenin olmayışıdır. İyi'ye aşırı bağlanma­nın kendisi de en büyük Kötü haline gelebilir: Gerçek Kötü her türlü fanatik dogmatizmdir, özellikle de ulu Tanrı adına sergileneni.
Bu tez zaten dinsel inancın kendisinin aydınlanmış versiyonunun bir parçasıdır: Eğer İyi'ye çok fazla takar ve bunun sonucunda da dün­yevi olan her şeyden nefret edersek, İyi takıntımız bizatihi bir Kötü­lük gücüne, kendi İyi fikrimize uymayan her şeye yönelik yıkıcı bir nefrete dönüşebilir. Gerçek Kötü, Henry James'in Yürek Burgusu'nda olduğu gibi, dünyada Kötü'den başka bir şeyi algılamayan sözde ma­sum bakıştır; bu kitapta gerçek Kötü, tabii ki, anlatıcının (genç mü­rebbiyenin) kendisinin bakışıdır...
Bir kere, bu İyi takıntısının (kendini fanatik bir biçimde İyi'ye ada­manın) Kötü'ye dönüşmesi fikri, çok daha huzursuz edici olan karşıt deneyimi maskeler: Kötü'ye yönelik takıntılı, fanatik bir bağlılığın kendisinin, etik bir konum, bencil çıkarlarımızın kılavuzluk etmediği bir konum edinebilmesi deneyimidir bu. Mozart'ın Don Juan operası­nın sonunda, kahramanın şu seçeneklerle karşı karşıya gelmesini ha­tırlamamız yeter: Kahramanımız eğer günahlarını itiraf ederse, her şe­ye rağmen selamete erişebilecektir; eğer günahlarına devam ederse, sonsuza kadar lanetlenecektir. Haz ilkesi açısından bakıldığında, ya­pılacak şey geçmişini reddetmek olurdu, ama Don Juan bunu yapmaz, Kötülüğe devam eder, hem de bunu yaparak sonsuza kadar lanetleneceğini bildiği halde. Nihai olarak Kötü'yü seçmesiyle, paradoksal ola­rak, etik bir kahraman statüsü kazanır - yani salt haz ya da maddi ka­zanç arayışı tarafından değil, "haz ilkesinin ötesinde" temel ilkeler tarafından yönlendirilen biri statüsünü.
Gelgelelim, Gülün Adı'nın asıl rahatsız edici yanı, temelinde ya­tan, gülmenin, ironik mesafenin özgürleştirici, antitotaliter gücüne duyulan inançtır. Bizim buradaki tezimiz Eco'nun romanının temel öncülünün neredeyse tam tersidir: İster demokratik olsun, ister totali­ter, çağdaş toplumlarda o sinik mesafe, gülme, ironi, deyim yerindeyse, oyunun bir parçasıdır. Egemen ideolojinin birebir kabul edilmesı ya da ciddiye alınması beklenmez. Totalitarizm için en büyük tehlike belki de onun ideolojisini birebir kabul eden bir halktır - Eco'nun ro­manında bile, dogmatik inancın cisirn1eşmiş hali, yüzü gülmez zavallı ihtiyar Jorge, miadını doldurmuş trajik bir şahsiyettir daha çok, bir tür yaşayan ölü, geçmişin bir kalıntısıdır; mevcut toplumsal ve siyasi güçleri temsil eden biri değildir kesinlikle.