Öykü eleştirisinde iki kategori var: Türkçeyi Kullanım ve Kurgu. Başlangıç olarak yeterli olmalarına rağmen, artık hem öykü yazarının hem de eleştirmenin daha alt kategorilere ihtiyacı olduğunu düşünüyorum. Her iki kategori de,hangi alt kategorilerden oluşuyorsa, o alt kategoriler konulmalı. Bu iki kategori hangi alt kategorilere bölünmeli konusunda bir düşüncem yok, ama düşününce hemen akla gelenler: Zaman Tutarlılığı, Noktalama İşaretlerinin Kullanımı, Dilbilgisi Kurallarına Uygunluk, Anlatımda Tutarlılık, Giriş-Gelişme-Sonuç vesaire..

Derim ki bu başlık altında bunları tartışalım ve iki ana kategoriyi alt kategorilere bölelim. Amacımızın daha iyi öykü ve daha iyi eleştiri olduğunu varsayarsak; daha fazla kategori, hem öykü yazarını hem eleştirmeni daha fazla dikkat etmeye zorlayacaktır.

Öykü eleştirilerinde şimdi yaşamakta olduğumuz probleme sebeb olan upgrade, her türden eleştiri için -kitap/film/müzik de dahil- opsiyonel kriterler de tanımlamaya izin veriyor.

"Gramer", "İmla" vs haliyle zorunlu kriterler olacaktır, ama sadece belli tür öyküler için geçerli olacak spesifik kriterler de tanımlanabilir. Mesala atıyorum tarihi öyküler için, "tarihsel olgularla tutarlılık" vs gibi. İsteyen bu opsiyonel kritere göre de değerlendirir. Eğer opsiyonel kriter kullanılmışsa genel puan hesaplamasında kullanılır, yok kullanılmamışsa ortlama hesaplanmasında pas geçilir.

Yeni kriter önerirken opsiyonel mi zorunlu mu sorusunu da dikkate alalım.

Aynı çalışmayı aslında kitap eleştirileri için de yapmamız lazım. Mevcut "İçerik" ve "Çeviri" kriterleri çok yetersiz. Aynı şekilde opsiyonel ve zorunlu kitap eleştiri kriterleri de tanımlayabiliriz.

Belli bir kriter seti tanımlandıktan sonra, o sete yeni kriter eklemek bir hayli zor.

O yüzden bu zincire önem verip olası tüm kriterleri belirlersek çok iyi olur.

Kriterlerin opsiyonel olmasına ve kitap eleştirisi için de kategorilerin çoğaltılmasına katılıyorum.

Bu konuda özellikle Fetekoş'un önerilerini merak ediyorum. İçimden bir ses, bu çalışmaya en fazla onun katkısının olacağını söylüyor.

Bekliyoruz Fetekoş

Hiç düşünmemiştim, Erkan. Aslında eleştiri yaparken, olmayan kategorilere de değiniliyor ama bu kriterleri algılayarak yazı yazmayı ve eleştirmeyi geliştirmek adına, ayrıca belirtmekte fayda olabilir. Senin ve Önder’in önerileri gayet uygun geldi bana da. Opsiyonel kriterlerin bulunması daha doğru herhalde. Her yazı her kategoriyle değerlendirilmez sanırım ki. Ama biraz üzerinde düşünmek lazım. Ben bu işin tekniğini hiç bilmiyorum, belki biraz araştırıp öyle öneride bulunmak gerekir.

Öykü için şu zorunlu kategoriler ortaya çıkıyor gibi

1. Kurgu
2. İmla/Gramer
3. Anlatım Estetiği

Opsiyonel Olarak da benim aklıma

1. Konu Seçimi

geliyor.

Kendi adıma asıl sıkıntıyı kitap değerlendirme kriterlerinde.

Mevcut 1. İçerik, 2. Çeviri kriterleri hem bütün türlere uymuyor. Yani yerli öykü için çeviri ne alaka değil mi? Hem de bazı türler için özel kriterler bulmak lazım.

Araştırma-İnceleme için opsiyonel olarak "Objektiflik" aklıma geliyor.

İşte kitap konusunda senin önerilerini bekliyoruz Fetekoş. Tabii öykü konusunda da..

Öyküyü bileşenlerine ayırmak düşüncesi, bir yandan rahatsız edici bir düşünce ama yazana da, eleştirene de faydası olacağını düşünüyorum. Bir öykü, bir araba misali birbirleriyle mekanik ilişki içinde çalışan değişmez aksamlardan oluşmaz, ama gene de bir matematiği ve mekaniği vardır.

Bugünlerde taşınma durumları olduğu için kitap karıştırmak olası gözükmüyor. Bundan sonrası, kıçıkırık deyimle beyin fırtınası olacak.

Öyküyü eleştiren değil de, öyküyü yazan tarafından bakarsak nasıl olur? Yani, bir öykü yazıyor olsaydım nelere dikkat ederdim? Ya da iyi öykü ile kötü öykü arasındaki fark nedir?

Öyküyle ilgili aklıma gelen nesneleştirebildiğim herşeyi yazıyorum:
-Karakter
-Konu
-Yer
-Zaman
-Giriş cümlesi (ya da öykünün girişi)
-Son cümle (ya da öykünün sonu)
-Bütünlük
-Teknik
-Diyalog
-Betimleme
-Olay dizisi (gerilimin hiç düşmeden sürekli yükselerek devam edip etmediği)

Gerçek öykücülerin elinden çıkmış öyküleri, yapılarını çözmek niyetiyle okuyarak da devam edebiliriz.

Peki o zaman, yazar açısından bakamam ama öykü ya da roman okurken dikkat ettiklerimi şimdilik şöyle toparlamaya çalışayım:

3 ana başlık çıkar:

1. Kurgu

- Çizgisel mi Döngüsel mi (düz çizgi ya da çember görünümü)
- Olaylar zinciri/örgüsü (olaylardaki gerilim, gizem, en önemlisi motifler: mistik, fantastik, masalsı, aşk, ayrılık, hüzün, gülmece motifleri...)
- Romantik mi Gerçekçi mi (bu akımlar kendine has özellikleriyle kurguyu tamamen değiştirebilir. Romantik için örnek de vardı hatta: Cecile)
- Boyutlandırma

2. Anlatım:

- Bütünlük
- Süreklilik
- Betimleme
- Anlatım kişisi (biçimi ya da aracı da denilebilir: Ben ya da o anlatıcısı)
- Anlatıcının tavrı (nesnel-öznel, hiciv, ironi, eleştirel,tutarlılık...)
- Anlatım tekniği (iç monolog, bilinç akımı, vs.)

3. Dil özellikleri

- Sözcük seçimi
- Söz sanatları (imge/simge metafor kullanımları)
- İmla

Fakat ben puan konusundan zaten pek anlamıyorum. Bu nedenle puanlamaya nasıl çevrilir sıralananlar onu bilemiyorum. Her ne kadar bu alt başlıklar eleştirinin önemli bileşenleri olarak eleştiride kullanılsa da tümü puanlamaya uygun olmayabilir. Mesela anlatım kişisi, anlatıcının tutumu, aynı şekilde yer, zaman anlatımın içinde önemli eleştiri unsurlarıdır ama puanlama kategorisi oluşturmayabilir. Yere ve zamana nasıl puan verilir? Ben eleştirirken bunların kurguyla, olay örgüsüyle, karakterlerle uyumuna bakarım. Bunu ayrı kriter olarak belirlerken böyle bir açıklama mı gerekir?

Gene de teknik bir araştırma lazım. Öykü yarışmalarında da vardır böyle kategoriler. Onları öğrenmek yararlı olabilirdi. Biraz daha düşünelim.

Bence gayet güzel analitik parçalara ayırmışsın Fetekoş.

Bu mesajda kullandığın detaylandırmayı, değerlendirmelere olduğu gibi yansıtabiliriz.

Şunu demek istiyorum;

Her bir kriter için "tooltip" denen, mouse'ı ilgili kriterin üzerine getirip tutunca açılan bir pencere var. Bu pop-up pencere içinde ilgili kriterin hangi öğelerden oluştuğu açıklanabilir. Örneğin "Kurgu" değerlendirme kriteri olur ve onun altında saydığın öğeler de, tooltip içinde açıklanır. Böylece hem eleştiren neleri dikkate alması gerektiğini bilir, hem de öykü sahibi hangi başlıklar altında değerlendirildiğini daha iyi görür.

Gerçi puanlama konusu pek anlamıyorum derken işin matematiğini kastetmiyorsun galiba ama ben yine de bilgi vereyim;

Eğer bir kritere özel olarak farklı bir ağırlık verilmedi ise, tüm kriterler eşit ağırlıklı olarak hesaplanır. Diyelim iki zorunlu, bir de opsiyonel kriter var. Opsiyonel kriter kullanılmamışsa, ortalama puan %50 ağırlıklı olarak iki zorunlu kriter üzerinden hesaplanır. Yok eğer kullanışmamışsa her 3 kriter 100/3=%33.333 ağırlıklı olur.

Bence daha şimdiden iyi mesafe kaydettik.

Kurgu ve Anlatım, senin açımladığın halleriyle birlikte ortak kanaatimiz gibi görünüyor. İki zorunlu kriter belirmiş gibi.

3. Kriter "Dile Özelliklerini" bence bölelim. İmla/Grameri burdan alıp ayrı bir "opsiyonel" kriter yapalım..İmla hatalarını önemsemeyen eleştirmenler olabilir. Ancak "sözcük seçimi/kelime dağarcığı" ve "söz sanatları" çok önemli bence. Bunu da "Dil özellikler" ya da "Dili Kullanım" gibi zorunlu bir kategori yapalım derim.

Evet işte tam da söylediğin gibi olursa, değerlendirme yapacak olana bu alt başlıklar gösterilirse, hem puanlama sıkıntısına girilmez hem de değerlendiren de yazan da bu kriterlere uygunluğu öngörür.

İmla hataları derken klavye hatasını/typo kastetmiyorum. Tam da şu: "Bir dilin söz varlığını o dilde yürürlükte olan ses, şekil, köken vb. kurallara uygun olarak yazıya geçirme; dildeki sözleri kurallarına uygun olarak yazma."

bulunma durumunu belirten de eki ile bağlaç olan de, iyelik eki ki ile bağlaç olan ki, soru ekleri, ya da, ve de, bir şey, her şey, hiçbir şey, vs. bunları kastettim. Bence bunlara dikkat etsin eleştirmen de. Okumayı zorlaştırıyor öncelikle. Kurguda örneklediğin gibi dil özelliklerinin altında tooltip içinde gözükmeyecek mi zaten? Opsiyonel mesajı vermeyelim şu yanlış de kullanımına.

Diğeri, "sözcük seçimi/kelime dağarcığı" ve "söz sanatları" dediğin gibi olabilir bence de.

Doğru aslında..Bağlaç de'lerin bitişik yazılması deli divane ediyor beni..Koca gazetelerin nerdeyse manşetlerinde bile bitişik yazıldığı oluyor ve sinir ediyor beni..Resmen obsesif bir sinir olma durumu bende.

Tamam onu da zorunlu yapalım öyleyse. Böylece şimdilik,

1. Kurgu
2. Anlatım Tekniği
3. Dilin Kullanımı
4. İmla/Gramer

diyebiliriz sanıyorum.

Sen ne dersin Erkan?