M.Nicolaus, Grundrisse'nin İngilizce çevirisine güzel ve uzun bir önsöz yazmış. Benim dikkatimi çeken ve paylaşmaya değer bulduğum iki konu var bu önsözde: İlki, bu mesajın konusu olan Kapital ile Grundrisse arasındaki ilişki, diğeri ise başka bir mesajda vereceğim Marks'ın Hegel'den aldıkları ve yöntemde ayrıldıkları noktalar.

Alıntılar maalesef İngilizce olacak.

***



Ve burada Grundrisse'yi okumamız için gerekli en büyük nedeni buluyoruz:









Sonuç olarak; Grundrisse, bizi Marks'ın kafasının içine, 'ekonomi laboratuarı'na götürecek. 'Çalışma yöntem'inin ne olduğunu anlamanın çok önemli olduğu açık. Engels'in Katkı'nın başında sorduğu "Bilim nasıl yapılır?" sorusunun mükemmel bir örnekle verildiği çok ayrıntılı bir cevabıdır demek ki Grundrisse..

Bu karşılaştırmada sözü biraz da Negri'ye verelim;



Negri'nin temel duruşu ortaya çıkıyor; mekanik materyalist, "bilimci"/"pozitivist" ortodoks pozisyona karşı, iradeciliğe, "kurucu praksise", devrimci failin öznelliğine vurgu.

Negri Marx'taki bu yönleri öne çıkarmaya çalışırken, ortodoks marxistler Marx'taki, belirlenimci, determinist, teleolojist Hegelci yöne vurgu yapar; bu ortodoks poizsyona göre işte tarihin zorunlu, kaçınılmaz bir mantığı vardır -Herşey Mutlak Tinin kademe kademe kendini realize etmesinin aşamalarıdır- vs.

Marx'taki Hegel'e karşı Negri Spinoza/Nietzsche/Deleuze çizgisinden geliyor. Yukarıda yazdıkları bu teorik kökenleri gözönüne alınırsa daha iyi anlaşılabilir. Örneğin devrimci failin öznelliğine, kurucu pratiklerin merkeziliğine vurgu bende Nietzsche'nin "Will To Power"/Güç İstenci'ni çağrıştırıyor. Keza ne kadar doğru olur bilmiyorum ama Negri'nin sınıf savağımı algılayışı bende Nietzsche'nin reaktif güç vs. aktif güç, yani tepkisel negatif güç vs. olumlayıcı, affirmative, pozitif güç (Will To Power) ayrımını çağrıştırıyor. Nietzsche'nin güç analizinin politik çağrışımları açısından iki mükemmel kitap var; Biri Deleuze'ün "Nietzsche" monografisi, diğeri Michael Hardt'ın "Deleuze: Felsefede Bir Çıraklık" kitabı.

Negri'nin Spinoza üzerine yine koca bir kitabı var: "Yaban Anomali". Bu kitaba yazdığı önsözde de Michael Hardt, Spinoza'daki kurulu güç / kurucu güç (Constituted Power / Constituent Power ) ya da İngilizce'ye ancak Power/power diye çevrilen ayrıma gönderme yapar. (Latincesi Potestas/potenza). Devrimci fail, kurulu güç -Potestas/Power/Constituted Power- karşısında sürekli eylemde bulunan "kurucu güç"tür -Potenza/power/constituent power.

Spinoza'nın bu Potestas/Potenza ayrımı üzerine Hardt'ın önsözü şurda bulunabilir;

http://www.generation-online.org/p/fpnegri17.htm.

İşte Negri'nin bu bağlamda Grundrisse ve Kapital'i karşı karşıya getirip, ilkinde kurucu gücün -potenza-nın dile getirilişini görürken, ikincisinde bir nevi çökelmenin, bir kriztalize olmanın ifade bulduğunu düşündüğünü sanıyorum. Ki yine Negri'deki Spinoza'cı/Nietzsche'ci perspektife göre, kurucu güç bile dinamizmini, devrimci öznelliğini kaybederse nesnelleşir, çökelir ve kurulu güç haline gelir. Kapital için bunu söylemek yersiz olsa bile, Kapital'in ve Genel Olarak marxismin ortodoks marxistler arasında yaygın olan algılanışında yaşananın şahsen ben tam da bu olduğunu düşünüyorum. Onyıllardır süren marxist tıkanmanın kökeni de belki de bu; teorinin kurucu güç olma özelliğini kaybedip çökelmesi, yani kendi paradigması içinde kurulu güç haline gelmesi.

Yalnız bu tabloda bir türlü kavrayamadığım temel bir sorun var; Spinoza bildiğimiz kadarıyla olumsallığı kategorik olarak mutlak anlamda dışlayan bir filozof. Panteist evreninde, bir yaprağın kımıldaması bile zorunlu yasalara göre olur. Evrende olumsal olarak meydana gelen tek birşey yoktur.

Spinoza bu. Negri Spinoza'cı. Peki iradeceliğe, kurucu pratiğe bu kadar vurgu yapan birinin öncülü nasıl olur da olumsallığı mutlak olarak rededen bir filozof olur? Bu da yıllardır kafamda açık duran bir sorudur. Tembelliğimden oturup anlamak için hiçbir şey yapmıyorum..

Umarım e-HayalEt'teki bu tür tartışmalar vesile olur da benim yıllardır devam eden merağım da son bulur.

Negri'yi hiç okumuşluğum yok. Yalnız, daha önce de söylediğim gibi çok farklı bir Marks okuması yapıyor. Önder'in yazısı benim için Negri'nin nasıl düşündüğünü anlama yolunda iyi bir adım oldu.



Negri bence fazla zorluyor. Grundrisse 1857-58 yıllarında yazılıyor. 1867'de Kapital'in birinci cildi çıkana kadar Marks, bu elyazmasının üzerinde epey oynuyor. Başlangıçta amacının altı ciltten oluşan bir Ekonomi Politiğin Eleştirisi yazmak olduğunu biliyoruz ama sonra değişiyor. Velhasıl o ham malzeme, Kapital'e dönüşüyor (Rosdolsky bütün bunları, 'Making of Marx's Capital' kitabında, 'Structure of Marx's Work' bölümünde enine boyuna anlatıyor.)

Öte yandan bu, hiç önemli değil. Grundrisse'nin sonraki bir eser için alınan notlar olması onun tek başına değerlendirilmesine neden engel olsun? Negri'nin yaptığı da bu bence, ama Kapital'e "temel olmayan bir bölüm" demek biraz fazla olmuş.

Batılı Marksist düşünürlerin tabi elinde SSCB gibi Çin gibi deneyimler var. Sadece Marks'ın yazdıkları değil, Marks'tan ilham aldığını söylenen sistemlerin yalpalaması ve çökmesi de onların etkilendiği bir şeydir zannederim.

Son olarak da Hegel, Spinoza'ya karşı konusunda Negri'ye hak vermediğimi söyleyeyim. Grundrisse'nin Giriş'ini, yani altı üstü 27 sayfayı okudum, tüm yapıtı da Althusser'in 'sondaj yöntemi'yle bir test ettim Giriş'te ve rasgele okuduğum paragraflarda, inkar edilemeyecek bir Hegel etkisi var. Marks elyazmalarını yazdığı sıralarda Engels'e şu satırların geçtiği bir mektup atıyor:

Negri'ye Hegel konusunda hangi açıdan hak veremediğini anlamadım Erkan.

Aktardığım pasajda Negri Hegel ilgili herhangi birşey söylemiyor. Marx'taki Hegel kökenlerine karşı Negri'deki Spinoza yorumlarını dile getiren benim. Ki ben de Marx'ta Hegel etkisi yok demedim tam aksine, ortodoks marxismde itiraz edilen yer Hegelci determinist etkilerdir dedim.



Burda da bir yanlış anlama var galiba.

Negri de tamı tamına Grundrisse'nin bir elyazması, taslak metin olarak ele alınamayacağını, hatta önceki alıntılarımdan birinde söylendiği gibi, Kapital'den bile daha bütünsel, daha fazla "tek başına ele alınabilecek" bir eser olduğunu söylüyor.

Negri'nin pek zorladığını sanmıyorum. Biliyoruz ki Kapital şu anda elimizde olandan çok daha kapsamlı, son derece tutkulu bir projeydi. Bu projenin başlangıçta planladığı kapsamda yapılamadığını, planın sürekli revize edildiğini okuyoruz. 6 ciltten, 3 cilte inmesi anlatılmak istenilenlerin tümünün bağlangıçta planlandığı gibi 6 cilte değil de 3 cilte sığdırılmasının başarılmış olması nedeniyle olduğunu sanmıyorum. Bu bir takım zorunlulukların dayatması sonucu da olabilir. Kaldı ki biliyoruz ki, mevcut 3 ciltten sadece ilkine Marx tarafından son hali verilmiştir. Engels ne kadar mükemmel ve aslına sadık bir derleme yapmış olursa olsun, bunun Marx'ın istediği gibi sonuçlandırılmış olduğunu asla bilemeyiz. Kesin bir olgu olarak önümüzde duran şey, Kapital denen devasa yapıta yazarı tarafından son hali verilememiştir.

Ha bu Kapital'in büyüklüğüne gölge düşürür mü? Bence tabii ki düşürmez. Kapital, hala kapitalizm denen üretim biçimini en iyi çözümlemiş eserdir.

Ancak mesele de bu, sanıyorum Negri'nin bahsettiği de bu; Kapital elimizde olduğu haliyle "çözümleyici" bir kitaptır. Araştırma nesnesini çözümler. Ama burdan bir politik program çıkmaz.
3.cilti okumadım, orda yapılıyorsa bilemem. Ama ilk iki cilt kapitalizmin ne olduğunu anlatır, nasıl aşılacağının günlük reçetelerini değil, oysa bugün karşımızda duran mesele bu. Başka bir ifadeyle sömürü mekanizmalarını bilimsel çözümlemelerle en ince detayına kadar serimlemiş olmak, kurtuluşun reçetesine yönelik somut bir politika önermez.
Yani artı-değer analizinden, bugün yaşadığımız dünyada nasıl bir politik mücadele içinde olmamız gerektiğine dair, somut bir politik program ortaya konmaz. Arada ciddi bir dolayım vardır. Ki bu dolayım yüzünden tek bir marxism değil, bir marxismler çoğulluğu vardır. Belki de bu yüzden değil mi, "Kapital'i Politik Olarak Okumak" türü tercüme kitaplar yazılır.

Buna karşın Grundrisse "politik" bir eserdir. 1857'nin somut bir kriz anında proleteryanın devrimci mücadelesinin mekanizmasını anlama yönünde bir çabadır. (Şimdiye kadar okuduğum ilk 50 sayfadan çıkardığım sonuç bu-Grundrise değil, Negri'nin kitabında). Bu kitapta çözümleyici değer analizleri, praksis ile bağlantıları içinde ele alınır.

Negri'nin söylemek istediği, Grundrisse'nin bu anlamda başlangıçtaki o çok kapsamlı, 6 ciltlik orjinal planın "taslağıdır". Grundrisse, nasıl bir şey olacağını asla bilemeyeceğimiz, Marx 20 yıl daha yaşasaydı Kapital'e verceği son hal hakkındaki tek ipucudur. Ben böyle anladım.

Elimizdeki Kapital, o daha kapsamlı Kapital'in temel olmayan bölümlerinin bitmiş halidir. Eğer yaşasaydı belki 5, 6 ciltlerde Grundrisse'de ele aldığı işin politik boyutuna girecekti..

Tabii bu söylediklerim sadece spekülasyon. Okuyup bakmak lazım.

Tabii dileyen istediği gibi yaklaşır konuya ama ben Kapital'in bitmiş, son hali verilmiş herşeyi açıklayan, başka bir kaynak aramaya gerek bırakmayacak bir kitabı mukaddes gibi yaklaşmak istemiyorum.

Önder, altı ciltlik planın dört cilde indirilmesine karar veren Marks'ın kendisi. Yani beşinci ve altıncı ciltler diğer ciltlerin içinde içeriliyor. Dediğim gibi bunun hikayesi Rosdolsky'nin kitabında anlatılıyor. O kitaptan 'Structure of Marx's Work'u okuyup buraya alıntılamak benim ev ödevim olsun. O zaman Grundrisse'nin macerası daha iyi anlaşılacaktır.



Yanlış anlama yok. Ben de zaten Grundrisse'yi Kapital'den tamamen bağımsız olarak ele alabiliriz demek istemiştim.



İnsanın insanı ezerek yamyassı ettiği bir dünyada yaşadığımız aşikar. Bunun kanıtlanması, tek Tanrının Sermaye olduğunun ispatı da çok önemli bir konudur. İşçiye sömürüldüğünün bilimsel bir yolla kanıtlanmasının politik bir amacı mutlaka vardır. Kaldı ki, Grundrisse de Kapital gibi "kapitalist üretim tarzının eleştirisini" yapmaz mı? Yani "politik olarak" okunması mümkün olan kitaplar ama işçi sınıfına bir politika önermek birincil işlevleri değil bence.



Marks'ın Hegel'e bakışı neyse, tabi ki bizim Marks'a bakışımız da öyle olmalı, ama, kendi adıma konuşuyorum, aklımda sadece bir tortu varken, doğrulamam veya yanlışlamam mümkün değil.

Negri, Kapital için "temel olmayan bir bölüm olabilir mi?" diyerek zorluyor. Engels'in toparladığı diğer ciltleri bir kenara bırakalım. Birinci ciltteki içerik ve yöntemi Marks'ın hangi yapıtında bulabiliriz? Bu cilde, "temel eserlerinden biri olmayabilir" demek çok zorlamak oluyor.

Erkan,

Negri'nin Kapital için "temel olmayan bir bölüm olabilir mi?" diye sormasının ne Marx'ın ne de Kapital'in önemini azaltan bir ifade olduğunu düşünmüyorum. Aksine temel olmayan bölümü bu olan bir eser, en baştaki tutkulu planına göre yazılsaydı kimbilir nasıl olurdu sorusunu akla getiriyor.

Marx'ın 6 ciltten 4 cilde inilmesine kendisinin karar vermesi benim demek istediğimi pek değiştirmiyor. Aslında ilk mesajımda da 4 ciltte karar kılanlar Marx'ın editörlerinden biridir demek istememiştim. Marx'ın kendisi kötüleşen sağlık durumu vs yüzünden başlangıçtaki devasa planı uygulayamayacağını görmüş olabilir.

Negri'nin demek istediği, -"bence"-, Marx'ın bütün hayatına yayılan teorik faaliyetinin bütünsel bir çatısı vardı; bu çatı kabaca hem analizi, teşhisi, hem de çözümü içeriyordu. Teşhis/analiz kısmı bütünsel bir yapıya ulaştırılabildi. Ancak çözüm, politika, öznellik vs gibi subjektif kısımlar aynı bütünsellikle işlenemedi. Ki Marx'ın yaşadığı zamanları gözönünde bulundurursak bunda şaşırılacak bir yön de pek yok. Unutmayalım ki Marx'ın kendisi herhangi bir proleter devrim göremedi (Paris Komününü saymazsak). Teorisinin mantıki sonucu olarak da devrimi gelişmiş sanayi ülkelerinde bekliyordu. İleri kapitalist ülkelerde değil de ilk proleter devrimi hiç sevmediği rivayet edilen geri/köylü Rusların yapmış olduğunu görecek kadar yaşasaydı, tepkisi ne olurdu.

Negri'nin vurgu yapmaya çalıştığı konu, Grundrisse'nin daha bütünlüklü, işin öznel boyutunu da hesaba katan planın kanıtladığı gibi, Marx'ın kafasında işin nesnel çözümleyici boyutu kadar, öznellik boyutuna yönelik de bir teorisi olmasına rağmen bunu ilki kadar derinlikli işleyememiştir.

Marx uzmanı olmaya gerek yok. Marx'ı üstünkörü okumuş biri olarak ben bile, Negri'nin söylediklerinin haklılığını kendi yaşamımda görüyorum. Kapital'de hemen şu anda somut bir özne olarak ben neler yapabilirim sorusuna cevap bulamıyorum. Sömürünün olduğunu bilimsel olarak kanıtlamış olmak, praksise yönelik bir açılım sunamıyor. Yani daha da somuta inmek gerekirse, 2009 yılında AKP denen bir partinin iktidarı altındaki bir Türkiyede, ve liberaller ile ittifak halindeki cemaatler tarafından ele geçirilmiş bir günlük hayat içinde ne yapabilirim sorusunun cevabını artı-değer analizleri bana sunamıyor. Çünkü bu doğrudan ekonomi-poltiğin etki alanına giremiyor. Yani Kapital bize ne gibi politik bir program sunar. Politzer gibi yapıp, işçileri etrafımıza toplayarak artı-değer teorisini mi öğretmeliyiz onlara?

Buna karşın Negri'nin söyledikleri, kendi somut hayatımda çok fazla karşılığını bulduğum konular.

Yeterli enerjiyi bulabilirsem dillendirmeye çalışırım ama Negri'nin söyledikleri bana son derece somut bir politik strateji sunuyor.

Bu Marx öldü yaşasın Negri demek kesinlikle değildir. Basitçe Negri, Marx'ın yaşamadıklarını yaşamış çağdaş bir düşünürdür. Ve Marx'ın el atmaya fırsat bulamadığı konuları, daha fazla somut veriye sahip olduğu için işleyebilmiştir.

Grundrisse üzerine bir kitap -daha doğrusu dersler dizisi- yayınladığına göre aslında Marx'ta bulduğu bir pozisyonu daha da işlemiştir.

Neyse bakalım bundan sonraki okumalar ne gösterecek..